Trang chủ 60 Năm chiến thắng Điện Biên Phủ Sức mạnh Điện Biên Phủ với phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới

Sức mạnh Điện Biên Phủ với phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới

Cách đây 60 năm, tại lòng chảo Điện Biên Phủ, quân và dân ta đã lập nên một kỳ tích vĩ đại. Chiến công vang dội này đã kết thúc thắng lợi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp lâu dài, gian khổ của nhân dân Việt Nam, đồng thời giáng một đòn quyết liệt làm rung chuyển tận gốc hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa thực dân, mở ra con đường phát triển mới cho phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới.

Dien Bien Phu1

Văn nghệ sĩ tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ trong đoàn quân về tiếp quản Thủ đô ngày 10-10-1954

Điện Biên Phủ chỉ ra con đường tự giải phóng

Những thắng lợi ban đầu của phong trào giải phóng dân tộc cùng với kinh nghiệm của cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa phát xít từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai đã giúp nhân dân các dân tộc thuộc địa thêm vững tin vào sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc của mình. Trước sự nổi dậy mạnh mẽ của nhân dân các nước thuộc địa và phụ thuộc, chủ nghĩa thực dân, đế quốc tuy bị suy yếu trầm trọng nhưng vẫn tìm mọi cách câu kết với nhau để trở lại thuộc địa cũ. Phong trào đấu tranh giành độc lập ở nhiều quốc gia ở châu Á như Philíppin, Inđônêxia, Malaixia, Miến Điện… bị các nước đế quốc phương Tây, núp dưới danh nghĩa Đồng minh, đàn áp nặng nề. Ở châu Phi, các cuộc khởi nghĩa của nhân dân Nigiêria, Marốc, Angiêri… chống ách thống trị của chủ nghĩa thực dân bị khủng bố ác liệt. Tuy đạt được một số thắng lợi nhưng phong trào giải phóng dân tộc ở các nước Á, Phi, Mỹ Latinh vẫn rất khó khăn. Câu hỏi có thể đánh thắng được chủ nghĩa thực dân không và nếu có thì bằng cách nào vẫn còn để ngỏ.

Trải qua quá trình đấu tranh cách mạng lâu dài gian khổ, dân tộc ViệtNamđã giải đáp cho câu hỏi lớn mà phong trào giải phóng dân tộc đặt ra. Thắng lợi của chiến cuộc Đông - Xuân 1953-1954 mà đỉnh cao là chiến thắng Điện Biên Phủ của nhân dân Việt Nam đã buộc thực dân Pháp phải ký Hiệp định Giơnevơ, công nhận độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của ba nước Đông Dương. Vượt ra khỏi phạm vi dân tộc, chiến thắng Điện Biên Phủ còn mang ý nghĩa thời đại sâu sắc. Nó chỉ ra cho các dân tộc thuộc địa con đường đấu tranh tự giải phóng, đồng thời khẳng định, trong điều kiện ngày nay, một dân tộc đất không rộng, người không đông nhưng nếu quyết tâm đoàn kết chiến đấu vì độc lập tự do, có đường lối chính trị, quân sự đúng đắn, được sự đồng tình ủng hộ của các lực lượng cách mạng và nhân dân tiến bộ trên thế giới thì hoàn toàn có thể đánh bại những đội quân xâm lược hùng mạnh nhất.

Quả thật, chiến thắng Điện Biên Phủ không chỉ thể hiện tinh thần khát khao độc lập, tự do, hòa bình và hạnh phúc của dân tộc Việt Nam mà còn là tiếng kèn xung trận, cổ vũ các dân tộc bị áp bức đứng lên đấu tranh giành độc lập và đi vào tiềm thức nhân dân thế giới như là thắng lợi chung của nhân loại tiến bộ, khiến cho các dân tộc thuộc địa, phụ thuộc “hãnh diện ngẩng cao đầu... tiến lên xung phong chiếm lĩnh các pháo đài cuối cùng của chủ nghĩa thực dân và chủ nghĩa đế quốc”. Là khâu đột phá quan trọng vào hệ thống thuộc địa, Điện Biên Phủ đã gợi mở những suy nghĩ mới về đường lối, phương pháp đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân và làm thay đổi số phận của nhân dân các nước thuộc địa đang rên xiết dưới ách nô dịch của chủ nghĩa thực dân, đế quốc, đồng thời “đánh dấu một chặng đường mới trên con đường giải phóng của các dân tộc châu Á, châu Phi, châu Mỹ”1. Nếu như trước đây, phong trào giải phóng dân tộc của các nước trên thế giới chủ yếu mang tính chất nhỏ lẻ, rời rạc, thì nay, chiến thắng Điện Biên Phủ với sức lan tỏa mãnh liệt đã thổi bùng ngọn lửa cách mạng và trở thành chất xúc tác gắn kết phong trào cách mạng thế giới thành một khối vững chắc, là khởi nguồn tạo nên dòng thác khổng lồ cuốn trôi từng mảng lớn hệ thống thuộc địa đang rạn nứt của chủ nghĩa thực dân.

Điểm tựa, nguồn cảm hứng của phong trào đấu tranh ở các nước Á, Phi, Mỹ Latinh

Chiến thắng Điện Biên Phủ đã tạo nên một phản ứng dây chuyền ở các nước châu Á, đưa Campuchia trở thành quốc gia lập hiến sau Hiệp định Giơnevơ (1954), đồng thời âm vang chiến thắng này còn kéo theo sự vùng lên mạnh mẽ tại các thuộc địa khác của thực dân Pháp ở châu Phi, phá tung xiềng xích nô lệ, buộc thực dân Pháp phải trao trả độc lập cho nhiều dân tộc thuộc địa. Sự kiện Điện Biên Phủ đã làm thay đổi dòng chảy lịch sử, hình thành nên một cục diện mới cho hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa thực dân cũ và tạo ra điểm tựa cho phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc ở châu Phi. Trước đây, các quốc gia châu Phi vốn được xem là “thành trì của chính sách bóc lột thuộc địa”, nhưng làn sóng ngầm của phong trào giải phóng dân tộc nơi đây vẫn ngày một lớn mạnh, chỉ chờ phát pháo hiệu mở đầu. “Tiếng sấm Điện Biên Phủ” đã trở thành “ngọn roi thức tỉnh ý thức dân tộc” thôi thúc nhân dân châu Phi vùng dậy đấu tranh giành độc lập dân tộc, đòi lại quyền sống, quyền tự do cho mình. Thắng lợi Điện Biên Phủ là minh chứng sống động, góp phần củng cố quyết tâm đấu tranh của nhân dân Angiêri khi phong trào cách mạng nước này đang trong giai đoạn khó khăn, thử thách. Ngày 8-5-1954, không khí của “ngày chiến thắng” tràn ngập khắp các ngõ phố thủ đô Angiê, người dân hoan hỉ xuống đường tham gia mít tinh hô vang khẩu hiệu “Hồ Chí Minh - Võ Nguyên Giáp - Điện Biên Phủ”. Điện Biên Phủ đã hòa quyện vào suy nghĩ và phương pháp đấu tranh của nhân dân Angiêri, vừa là khẩu hiệu động viên tinh thần vừa là khẩu lệnh xung trận của các chiến sĩ quân giải phóng Angiêri. Với họ, những trận thắng lợi quan trọng được gọi là “Điện Biên Phủ của Angiêri” và cách đánh tập trung lực lượng tiêu diệt một bộ phận lớn sinh lực địch được xem là “Kiểu đánh Điện Biên Phủ”. Từ khí thế thắng lợi của Điện Biên Phủ, Mặt trận dân tộc giải phóng Angiêri - tổ chức đại diện cho quyền lợi của đại đa số nhân dân tiến bộ trong xã hội - ra đời nhận được sự hưởng ứng của phần lớn các đảng phái và tổ chức yêu nước, đã ra tuyên bố: “Những quan hệ thân thiện và hợp tác có lợi về các mặt kinh tế và văn hóa sẽ được thiết lập giữa Angiêri và nước Pháp nếu Chính phủ Pháp chịu từ bỏ chính sách thực dân của mình và chịu để Angiêri thực hiện quyền độc lập hoàn toàn và đầy đủ của họ. Còn nếu Chính phủ Pháp cứ đợi có một trận “Điện Biên Phủ Angiêri” để rồi ăn năn hối lỗi thì quan hệ giữa Pháp và Angiêri sẽ mãi mãi bị đứt đoạn”2. Thực dân Pháp không những không đáp ứng nguyện vọng chính đáng của nhân dân Angiêri mà còn tăng cường đàn áp dã man hơn nhưng vẫn không thể dập tắt được phong trào cách mạng đang sôi sục, bởi lẽ: “Người Angiêri bước lên con đường mà những người anh em Việt Nam đã vạch ra”3 và đây chỉ là “điểm khởi đầu của một cuộc chiến đấu mới để tự giải phóng hoàn toàn”4. “Khi con ngựa đi trên sa mạc đánh hơi thấy nước uống thì không có dây cương nào có thể ghìm nó lại được”5. Sau 8 năm kiên trì, bền bỉ tranh đấu (1954-1962), nhân dân Angiêri đã buộc Chính phủ Pháp phải thừa nhận độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, chấm dứt nền thống trị 132 năm của chủ nghĩa thực dân ở đây. Nói về thành quả này, Abdelkader Bensalah - Chủ tịch Thượng nghị viện Angiêri - cho rằng: “Việt Nam là nguồn cảm hứng lớn. Cuộc đấu tranh anh hùng của nhân dân Việt Nam đã thôi thúc chúng tôi đi đến cùng trong cuộc kháng chiến giành độc lập. Việt Nam là biểu tượng của tự do và lòng dũng cảm. Chiến thắng Điện Biên Phủ trả lời cho chúng tôi câu hỏi nhân dân Việt Nam có thể chiến thắng đế quốc thực dân, thì tại sao Angiêri lại không thể?”6.

Có thể khẳng định rằng, cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc của các nước châu Phi tuy diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau, với thắng lợi ở những mức độ khác nhau, nhưng thành công của họ ít nhiều đều mang dấu ấn Điện Biên Phủ mà sự kiện 17 nước châu Phi tuyên bố độc lập vào năm 1960 là một minh chứng tiêu biểu. Những người lính châu Phi hồi hương mang theo bài học về cuộc chiến tranh Việt Nam từ chiến trường Điện Biên Phủ “một trường học vĩ đại... một trường học sống”7 đã thổi bùng lên những “đám cháy trên cánh đồng cỏ giòn khô ở châu Phi”; nhiều người trong số họ đã trở thành chiến sĩ, người lãnh đạo phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc và tích cực phát huy những kinh nghiệm đó để phục vụ sự nghiệp cách mạng của quê hương. Cao trào cách mạng dâng cao mạnh mẽ khắp nơi trên thế giới đã làm cho nhịp độ sụp đổ hệ thống thuộc địa của chủ nghĩa thực dân diễn ra nhanh chóng hơn. Đến năm 1968, làn sóng đấu tranh giải phóng dân tộc đã nhấn chìm chủ nghĩa thực dân ở “lục địa đen” với 39 nước ở châu lục này (gồm 85% lãnh thổ và 93% dân số) đã giành được độc lập ở những mức độ khác nhau.

Vượt qua mọi giới hạn không gian, thời gian, âm vang Điện Biên Phủ đã trở thành “kim chỉ nam hành động” và tạo nên sức bật mạnh mẽ cho phong trào đấu tranh của nhân dân bị áp bức ở Mỹ Latinh. Dưới sự lãnh đạo của Phiđen Cátxtơrô, ngày 1-1-1959, cuộc cách mạng dân tộc dân chủ Cuba đã giành thắng lợi, lật đổ chế độ độc tài quân sự Batixta. Năm 1961, Cuba chính thức đứng vào hàng ngũ các nước xã hội chủ nghĩa, góp phần nối liền hệ thống xã hội chủ nghĩa từ Âu sang Á đến tận khu vực Mỹ Latinh. Thắng lợi của cách mạng Cuba, một quốc gia ở ngay sát cạnh Mỹ, đã tác động sâu sắc đến phong trào cách mạng thế giới, khơi dậy niềm tin vào tiềm năng sức mạnh lớn lao của các dân tộc thuộc địa. Trong một dịp đến thăm Việt Nam, nhà thơ người Haiti - Rônê Depextôrô đã thốt lên: “Tinh thần Điện Biên Phủ ngày nay là ánh đèn pha chiếu rọi cho hàng triệu người bị áp bức trên toàn thế giới và sự trung thành với tinh thần vinh quang đó là điều bảo đảm duy nhất cho thắng lợi trong hành động cách mạng chống sự thống trị của chủ nghĩa đế quốc ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh”8. Tất nhiên, thắng lợi của nhân dân Việt Nam chỉ tạo ra thời cơ thuận lợi cho phong trào đấu tranh của các nước thuộc địa, còn vận mệnh của từng quốc gia phải do chính nhân dân các nước đó quyết định. Là “mồi thuốc dẫn” cho sự bùng nổ của phong trào giải phóng dân tộc ở các quốc gia khu vực Mỹ Latinh, Điện Biên Phủ đã tiếp thêm sức mạnh cho triệu triệu người dân nô lệ đứng lên chống lại chế độ độc tài thân Mỹ với hàng loạt các cuộc bãi công, biểu tình, đấu tranh đòi thành lập các chính phủ tiến bộ, cùng các cuộc khởi nghĩa vũ trang diễn ra liên tục, mạnh mẽ tạo thêm nhiều “Điện Biên Phủ của Mỹ Latinh” biến châu lục này thành “lục địa bùng cháy”. Bằng các hình thức đấu tranh phong phú, đa dạng, nhiều nước Mỹ Latinh như Bôlivia, Vênêxuêla, Côlômbia, Pêru… đã lật đổ chính quyền độc tài phản động, thành lập các chính phủ dân tộc, dân chủ, giành lại quyền dân tộc tự quyết. Với việc công nhận nền độc lập của hàng loạt các quốc gia ở châu Á, Phi, Mỹ Latinh, các nước đế quốc phương Tây đã phải thừa nhận sự sụp đổ của chủ nghĩa thực dân cũ trên toàn thế giới9. Ký giả người Pháp Giuyn Roa cũng đã ghi nhận về tác động của Điện Biên Phủ: “Đó là một trong những thất bại lớn của phương Tây, báo hiệu sự tan rã của các thuộc địa và sự cáo chung của một nền cộng hòa. Tiếng sấm của sự kiện Điện Biên Phủ vẫn còn đang âm vang”10.

Chiến thắng Điện Biên Phủ đã giáng một đòn chí mạng vào nền móng của thực dân Pháp và can thiệp Mỹ, đánh sập thành lũy chủ nghĩa thực dân cũ ở vị trí xung yếu nhất, kéo theo sự tan rã có tính chất liên hoàn, rộng khắp trong hệ thống thuộc địa già cỗi của chủ nghĩa thực dân sau hàng trăm năm hình thành, phát triển. Không những vậy, sự kiện này còn mang tầm vóc thời đại sâu sắc, cổ vũ phong trào giải phóng dân tộc của nhân loại tiến bộ, báo hiệu sự thất bại không tránh khỏi của chiến lược toàn cầu phản cách mạng của chủ nghĩa thực dân mới do đế quốc Mỹ đứng đầu.

Thượng tá, TS. Trương Mai Hương - Lê Minh Nam

Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam

1. Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam - Viện Sử học: Mấy vấn đề chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội, 1985, tr. 299.

2. Chủ nghĩa thực dân đang tan rã ở Bắc Phi, Nxb. Sự thật, Hà Nội, 1956, tr. 36, 38.

3. Phát biểu của đồng chí Lácbi Buhali - Bí thư Đảng Cộng sản Angiêri trong dịp sang thăm Việt  Nam năm 1961, Báo Nhân dân, ngày 7-5-1961.

4. Lời của ông Huari Bumêđiêng, Chủ tịch Hội đồng cách mạng và Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Angiêri, dẫn theo Báo Nhân dân, ngày 6-3-1972.

5. Ngạn ngữ của người Arập.

6. Việt Nam- Angiêri: Chung nhịp trái tim, Báo Thời đại, ngày 22-10-2012.

7. Phêlích Rôlăng Unny, Chủ tịch Hội đồng nhân dân Camơrun, Sổ vàng Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, ngày 5-11-1959.

8. Sổ vàng Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, ngày 2-12-1960.

9. Từ sự kiện Điện Biên Phủ cho đến cuối những năm 60 của thế kỷ XX, có khoảng 40 nước đã giành được độc lập, trong đó có tới 32 nước là thuộc địa của Pháp.

10. Đỗ Thiện, Đinh Kim Khánh: Tiếng sấm Điện Biên Phủ, Nxb. Quân đội nhân dân, Hà Nội, 1984, tr. 284.